10th Biennial Conference of the European Society for the Study of Western Esotericism, Wilno, 26-28 czerwca

Tematem wiodącym tegorocznej, jubileuszowej konferencji ESSWE była ezoteryka i racjonalność. Postanowiłysmy zatem podzielić się naszymi przemyśleniami dotyczącymi nieoczywistego dziedzictwa myśli Władysława Strzemińskiego (1893–1952) w dwóch powojennych dziesięcioleciach w Polsce. Problem ten wyznacza obecnie jeden z istotnych dla nas kierunków badań.

Władysław Strzemiński (1893–1952) był jednym z najbardziej radykalnych teoretyków modernizmu we współczesnej sztuce polskiej, którego pisma i dzieła miały fundamentalne znaczenie dla powojennego pokolenia artystów. Przedwojenna teoria Unizmu Strzemińskiego (1928), oparta na typowych dla modernizmu zasadach płaskości i jedności obrazu, miała na celu ustanowienie naukowo rygorystycznego i weryfikowalnego podejścia do sztuki wizualnej. Doprowadziło to go z kolei do sformułowania w latach 40. i na początku 50. XX wieku obiektywnej, empirycznie weryfikowalnej Teorii Widzenia (1958), opartej na wiedzy naukowej z zakresu fizjologii oka.

Jednak, jak argumentujemy, wcześniejsze dyskusje na temat teorii Strzemińskiego nie uwzględniały analizy tego, jak jego postulaty — poprzez polemiki i nieortodoksyjne interpretacje — przyczyniły się do otwarcia powojennej sztuki polskiej na tematy duchowe wykraczające poza ścisłe granice modernizmu. W naszym referacie zaproponowaliśmy więc refleksję nad nieoczywistym, duchowo zorientowanym, zarówno afirmatywnym, jak i krytycznym odbiorem teorii Strzemińskiego. Podstawą do analizy były dla nas trzy studia przypadku: Urszuli Broll (1930–2020), Jerzego Ćwiertni (1928–2009) oraz Andrzeja Strumiłły (1927–2020).

Wszyscy wymienieni artyści w początkowych etapach swojej kariery zmagali się z napięciem między obiektywną, naukową wiedzą a subiektywnym postrzeganiem, poszukując sposobów na pogodzenie sprzeczności zakorzenionych w samym rdzeniu refleksji modernistycznej. Obecność tego dylematu w myśli Strzemińskiego pozwoliła im rozwinąć własne stanowiska — oparte zarówno na intuicyjnym wglądzie, jak i na intelektualnym oraz etycznym zaangażowaniu. W tym procesie każdy z artystów sięgał po różne ezoteryczne i filozoficzne inspiracje, które pomagały im rozumieć widzenie jako siłę zdolną do przemiany świadomości i przekraczania granic materii. Te nieliteralne, nieortodoksyjne interpretacje teorii Strzemińskiego ukazują znacznie bogatszą, duchowo zorientowaną trajektorię w powojennej historii sztuki polskiej.