Sakralna przestrzeń społeczna, czyli Piramida Natalii LL. Sacred Arts 2025

10-11 maja odbyła się transdyscyplinarna konferencja Sacred Arts: Exploring the Spiritual Dimensions of Artistic Expression and Ritual zorganizowana przez London Arts-Based Research Centre na Uniwersytecie Oksfordzkim. Spotkali się na niej badacze z ośrodków akademickich całego świata, i – zgodnie z profilem organizacji promującej metodologię arts-based research – także pisarze, poeci oraz artyści.

Podczas jednego z paneli Kamila starała się przemyśleć rolę, jaką figura piramidy odegrała w teorii sztuki Natalii LL, zadając tym samym pytanie o potencjał włączenia alternatywnej duchowości do refleksji nad sztuką kobiet w socjalistycznej Europie Środkowo-Wschodniej.

W 1979 roku Natalia LL opublikowała tekst Piramida. Sztuka jako doświadczenie wewnętrzne. Był on efektem serii działań – seansów w specjalnie stworzonym modelu piramidy Cheopsa, podczas których artystka eksperymentowała w własnym stanem śnienia. Dystansując się względem teorii mówiącej o pozaziemskim pochodzeniu egipskich piramid, twierdziła, że oddziaływanie tej struktury na nią samą – a szerzej na ludzki organizm – naznaczone jest mocą i niezwykłością. Pozwala ujawnić się doświadczeniom, które wymykają się racjonalnemu, potocznemu poznaniu. Piramida była dla niej „generatorem bądź detektorem energii nieświadomości”, pozwalającym, by jednostkowe przeżycie na granicy świadomości – intymny sen – mogło być poddane refleksji jako zapis uniwersalnej historii i kondycji człowieka.

Podczas gdy zwracano uwagę na feministyczny i krytyczny wymiar twórczości Natalii LL, temat duchowości pozostał na marginesie zainteresowań badaczy i badaczek. A jednak artystka z zaangażowaniem studiowała zarówno tradycję ezoteryczną, jak i pisma Carla Gustava Junga oraz katolickich mistyków, a te inspiracje nie pozostały bez znaczenia dla jej własnej teorii sztuki. Poszukiwała w nich sposobów na wyzwolenie wspólnotowego charakteru praktyki artystycznej, porozumienia poza kategoriami politycznymi.

Również działania w piramidzie traktowano dotychczas raczej jako symptom ogólnie pojętego zwrotu do obrazowania New Age w latach 70., nie zajmując się symbolicznym i filozoficznym znaczeniem wykorzystania tej konstrukcji architektonicznej przez artystkę. Tymczasem uwzględnienie rozumienia piramidy jako uniwersalnej, elementarnej przestrzeni sakralnej, istotne zwłaszcza w tradycji wolnomularstwa spekulatywnego jako niematerialnej „świątyni ludzkości”, pozwala na nowo odczytać jej wizję sztuki. Skłania także do zwrócenia uwagi na lokalne podteksty znaczeniowe działania, które jeszcze komplikują symboliczne sensy.