W poszukiwaniu ekospirytualnego modernizmu. Warsztaty „Socialist Eco-aesthetics” na TU w Dreźnie

W dniach od 4 do 6 czerwca na Technische Universität w Dreźnie odbyły się warsztaty pisania „Socialist Eco-Aesthetics. Networks of Art and Ecology in the ‘Eastern Bloc”.  Wydarzeniu towarzyszyło wspólne seminarium oraz wykład gościnny Mai i Reubena Fowkesów zatytułowany „Green Border Crossings: Beyond-Human Agents in the Eco-Critical Art Practice of the Socialist Anthropocene“.

W swoim wystąpieniu Justyna skupiła się na analizie wybranych tekstów i obrazów Jerzego Ćwiertni (1928–2009) powstałych w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w których duchowość – szczególnie ta inspirowana tradycjami  Wschodu – splata się z głęboką troską o los istot nie-ludzkich. Głównym celem wystąpienia była próba rekonstrukcji teorii sztuki Ćwiertni, kształtowanej przez filozofię hinduistyczną i buddyjską, oraz zdefiniowanie alternatywnej formy modernizmu artystycznego, którą artysta konsekwentnie rozwijał przez całe życie. Podstawowym narzędziem analizy zarówno jego tekstów teoretycznych, jak i praktyki artystycznej, było stosunkowo nowe w humanistyce pole badań określane jako ekologiczna duchowość (eco-spirituality).

Postawa twórcza Ćwiertni oraz jej ideowe podstawy zostały dodatkowo omówione w kontekście złożonych relacji między socjalistyczną nowoczesnością, duchowością a ekologią. Stałe balansowanie artysty między abstrakcją a figuracją, a także jego zaangażowanie w ikonografię wywiedzioną – wedle jego interpretacji – z ekologicznie szkodliwego dziedzictwa kultury judeo-chrześcijańskiej, zostały przedstawione jako nieustanna konfrontacja z Lacanowskim Realnym – cierpieniem wpisanym w życie wszystkich istot czujących.

Okazuje się, że tym, co ostatecznie dochodzi do głosu w obrazach Ćwiertni – zgodnie z teologią obrazu Georges’a Didi-Hubermana – jest pragnienie (co zresztą stanowi tytuł jego słynnego obrazu z 1955 roku); jest to jednak pragnienie zakorzenione w potrzebach etycznych i duchowych, które artysta przeciwstawiał pragnieniu materialnemu, w myśl marksistowskiej krytyki zachodniej kultury.

Przykład Ćwiertni wyraźnie pokazuje również, że religie Dalekiego Wschodu i związane z nimi idee – w tym także ekologiczne – nie były wyłącznie efektem transmisji i adaptacji zjawisk zachodniej kontrkultury lat 70., lecz czerpały z wcześniejszych, lokalnych źródeł oraz kulturowo i politycznie warunkowanych kontaktów.